Cúng Tất niên và Cúng Giao thừa là hai nghi lễ thiêng liêng nhất trong dịp Tết Nguyên Đán của người Việt. Lễ Tất niên đánh dấu thời khắc khép lại năm cũ, tạ ơn thần linh, tổ tiên đã phù hộ trong suốt một năm; trong khi Lễ Giao thừa (còn gọi là lễ Trừ Tịch) là thời điểm tiễn đưa quan Tôn thần năm cũ, đón chào quan Tôn thần năm mới và nghênh đón tài lộc, may mắn cho gia đạo.
1. KHUNG GIỜ ĐẸP THỰC HIỆN NGHI LỄ
Lễ Cúng Tất Niên (Chiều/Tối 30 Tết - hoặc 29 Tết nếu tháng thiếu) Nên thực hiện vào thời điểm các thành viên trong gia đình đã đông đủ:
Giờ Hoàng Đạo phổ biến:
Giờ Mùi (13h00 – 15h00): Khung giờ chiều thuận tiện cho gia đình làm lễ sớm.
Giờ Dậu (17h00 – 19h00): Khung giờ vàng trọn vẹn nhất để cúng Tất niên và quây quần bên mâm cơm sum họp.
Lễ Cúng Giao Thừa (Đêm 30 Rạng sáng mùng 1 Tết)
Thời gian bắt đầu: Bắt đầu tiến hành chính xác vào Khảnh khắc Giao thừa (từ 23h00 đêm 30 Tết đến 01h00 sáng Mùng 1 Tết) - chuẩn nhất là đúng 00h00.
Thứ tự cúng: Làm lễ cúng Giao thừa ngoài trời trước (đón quan Tôn thần), sau đó mới làm lễ cúng trong nhà (cúng Thổ Công, Gia tiên).
2. BÀI VĂN KHẤN CÚNG TẤT NIÊN (TRONG NHÀ)
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Kim Niên Đương niên Hành khiển Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại Vương.
Con kính lạy ngài Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Ngũ thổ, Phúc đức Chính thần.
Con kính lạy Chư gia Tiên tổ, Hương linh nội ngoại.
Tín chủ (chúng) con là: ................................................................ Ngụ tại: ....................................................................................
Hôm nay là ngày 30 tháng Chạp năm ......................... (Âm lịch). Giờ phút giao thời niên cũ sắp qua, năm mới sắp đến, tín chủ con thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, mâm cơm tươm tất dâng lên trước án.
Tín chủ con kính mời chư vị Tôn thần, Cửu huyền Thất tổ, Hương linh nội ngoại giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật. Cầu xin chư vị phù hộ độ trì cho gia đạo chúng con năm mới an khang thịnh vượng, vạn sự như ý, sức khỏe dồi dào, công việc hanh thông.
Tín chủ con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
3. BÀI VĂN KHẤN CÚNG GIAO THƯỜA NGOÀI TRỜI (TRỪ TỊCH)
Mâm cúng ngoài trời dùng để nghênh đón Quan Đương niên Hành khiển mới và tiễn Quan Hành khiển cũ.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Đức Bồ Tát Quán Thế Âm.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Cựu Niên Đương Niên Hành khiển Tôn thần.
Con kính lạy ngài Tân Niên Đương Niên Hành khiển Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, chư vị Đại Vương, ngài Định phúc Táo quân, chư vị Tôn thần cai quản trong xứ này.
Tín chủ con là: ................................................................ Ngụ tại: ....................................................................
Phút giao thừa vừa tới, nay theo luật tuần hoàn, âm dương chuyển biến, đón mừng năm mới. Chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa lễ vật, dâng lên trước án, kính mời chư vị giáng lâm thụ hưởng.
Cầu xin các ngài giáng phúc giáng lộc, trừ xui đuổi hạn, độ cho gia đình chúng con năm mới Bình an – Thịnh vượng – Hạnh phúc – Tấn tài tấn lộc.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
4. BÀI VĂN KHẤN CÚNG GIAO THƯỜA TRONG NHÀ
Sau khi hoàn tất cúng ngoài trời, gia chủ bước vào nhà cúng Thổ Công và Gia Tiên.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy Ngũ phương, Ngũ thổ, Phúc đức Chính thần.
Con kính lạy ngài Đông Trù Tư mệnh Táo phủ 神君 (Thần quân).
Con kính lạy chư gia Gia tiên tiền tổ, Hương linh nội ngoại.
Giờ khắc Giao thừa đã tới, tín chủ con thành tâm thắp nến dâng hương, cúng dâng lễ vật, trà quả, bánh chưng, rượu ngọt dâng lên trước án.
Tín chủ kính mời ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Thần linh, Tổ tiên giáng lâm thụ hưởng lễ vật, chứng giám lòng thành, độ trì cho toàn thể gia quyến chúng con bước sang năm mới mạnh khỏe, an lành, vạn sự cát tường.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
5. LƯU Ý QUAN TRỌNG KHI THỰC HIỆN NGHI LỄ
Mâm cúng ngoài trời: Đặt hướng ra phía Bắc (đón Thượng Đế) hoặc hướng Đông (đón Tôn thần).
Trang phục: Ăn mặc chỉnh tề, lịch sự, màu sắc tươi sáng; không mặc quần áo cộc hay thiếu nghiêm túc khi làm lễ.
Tâm thế: Giữ không khí gia đình vui vẻ, hòa thuận, tránh cãi vã hay nói lời xui xẻo trong suốt khoảng thời gian làm lễ Tất niên và Giao thừa.
Lễ cúng Tất niên và Giao thừa không chỉ là việc thực hành phong tục tâm linh mà còn là thời khắc gắn kết tình thân gia đình. Sự chuẩn bị chu đáo cùng bài văn khấn thành tâm sẽ giúp gia đình bạn trút bỏ những âu lo của năm cũ, sẵn sàng đón nhận nguồn năng lượng may mắn, an lạc trong năm mới.