Trong hệ thống các ngày lễ truyền thống theo âm lịch, Tết Trùng Cửu (mùng 9 tháng 9) tuy không phổ biến rộng rãi bằng Tết Nguyên Đán hay Tết Trung Thu, nhưng vẫn là một ngày lễ mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, đặc biệt gắn liền với quan niệm về sự trường thọ, bình an. Vậy Tết Trùng Cửu có nguồn gốc từ đâu, mang ý nghĩa gì, và được người Việt đón nhận như thế nào? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về ngày lễ đặc biệt này.
1. Tết Trùng Cửu Là Gì?
Tết Trùng Cửu diễn ra vào ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch hằng năm. Tên gọi "Trùng Cửu" xuất phát từ việc cả ngày và tháng đều là số 9 ("Cửu" nghĩa là chín), tạo thành sự trùng lặp đặc biệt trong năm. Ngày lễ này còn được gọi là Tết Trùng Dương, xuất phát từ quan niệm trong Kinh Dịch rằng số 9 là con số Dương lớn nhất trong dãy số đơn (1, 3, 5, 7, 9), vì vậy khi hai số 9 trùng nhau (ngày 9, tháng 9) sẽ tạo thành "Trùng Dương" - biểu tượng cho nguồn năng lượng Dương khí mạnh mẽ, thịnh vượng nhất.
2. Nguồn Gốc Của Tết Trùng Cửu
2.1. Nguồn gốc từ thuyết Âm Dương và Kinh Dịch
Theo triết lý Âm Dương của phương Đông cổ đại, các con số được chia thành số Dương (số lẻ: 1, 3, 5, 7, 9) và số Âm (số chẵn: 2, 4, 6, 8, 10). Trong đó, số 9 được xem là con số Dương cực đại, tượng trưng cho sự trường tồn, bền vững, bởi phát âm của số 9 trong tiếng Hán ("cửu") đồng âm với từ mang nghĩa "lâu dài, trường cửu". Chính vì vậy, ngày mà cả tháng và ngày đều là số 9 được xem là thời điểm đặc biệt, hội tụ nguồn năng lượng Dương khí dồi dào nhất trong năm, từ đó hình thành nên tục lệ tổ chức các nghi lễ cầu mong sức khỏe, trường thọ vào ngày này.
2.2. Sự tích Hoàn Cảnh lánh nạn (truyền thuyết Trung Hoa)
Trong văn hóa Trung Hoa, có một truyền thuyết được lưu truyền để lý giải nguồn gốc của Tết Trùng Cửu, kể về một người tên Hoàn Cảnh sống vào thời Đông Hán. Theo lời chỉ dẫn của một vị tiên nhân, để tránh khỏi tai họa dịch bệnh sắp giáng xuống làng mình vào đúng ngày mùng 9 tháng 9, Hoàn Cảnh đã đưa dân làng lên núi cao lánh nạn, đồng thời phát cho mỗi người một túi lá thù du (một loại cây có mùi hương đặc trưng, được cho là có khả năng xua đuổi tà khí) đeo bên người và uống rượu hoa cúc. Nhờ làm theo lời dặn, cả làng đã thoát khỏi tai họa. Từ đó, phong tục leo núi cao, đeo túi lá thù du và uống rượu hoa cúc vào ngày mùng 9 tháng 9 ra đời và được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
2.3. Sự tiếp nhận tại Việt Nam
Tại Việt Nam, Tết Trùng Cửu không phổ biến rộng rãi trong đời sống dân gian như tại Trung Quốc hay một số nước Đông Á khác. Ngày lễ này chủ yếu được biết đến và nhắc tới nhiều hơn trong giới học giả, những người yêu thích văn hóa cổ truyền, thơ ca, hoặc xuất hiện trong một số tác phẩm văn học cổ điển. Dù vậy, ý nghĩa về sự trường thọ, sức khỏe của ngày Trùng Cửu vẫn được nhiều người Việt, đặc biệt trong cộng đồng người Hoa tại Việt Nam, biết đến và coi trọng.
3. Ý Nghĩa Của Tết Trùng Cửu
3.1. Ý nghĩa cầu mong sức khỏe, trường thọ
Đây là ý nghĩa nổi bật và được biết đến nhiều nhất của ngày Trùng Cửu. Vì số 9 mang hàm ý về sự trường tồn, lâu bền, ngày mùng 9 tháng 9 được xem là dịp đặc biệt thích hợp để con cháu bày tỏ sự quan tâm, chúc thọ ông bà, cha mẹ, cầu mong các bậc cao niên trong gia đình luôn khỏe mạnh, sống lâu trăm tuổi.
3.2. Ý nghĩa xua đuổi tà khí, phòng tránh bệnh tật
Xuất phát từ truyền thuyết Hoàn Cảnh lánh nạn, Tết Trùng Cửu còn mang ý nghĩa phòng tránh bệnh tật, xua đuổi những điều không may mắn. Thời điểm mùng 9 tháng 9 âm lịch cũng thường trùng với giai đoạn giao mùa, thời tiết thay đổi thất thường, nên việc thực hiện các nghi lễ mang tính phòng ngừa cũng phần nào phản ánh kinh nghiệm sống thích ứng với tự nhiên của người xưa.
3.3. Ý nghĩa gắn kết gia đình, tôn vinh người cao tuổi
Tại một số quốc gia Đông Á như Trung Quốc, Đài Loan, ngày Trùng Cửu còn được xem như "ngày của người cao tuổi" (Lão nhân tiết), là dịp để con cháu thể hiện lòng hiếu thảo, sự quan tâm đối với ông bà, cha mẹ lớn tuổi trong gia đình thông qua những hành động thiết thực như thăm hỏi, tặng quà, tổ chức các hoạt động dã ngoại, leo núi cùng người cao tuổi.
3.4. Ý nghĩa hòa mình với thiên nhiên
Phong tục leo núi, ngắm cảnh vào dịp Trùng Cửu còn mang ý nghĩa khuyến khích con người hòa mình với thiên nhiên, tận hưởng không khí trong lành, qua đó rèn luyện sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, đặc biệt phù hợp với tiết trời mát mẻ của mùa thu.
4. Các Phong Tục Truyền Thống Trong Ngày Tết Trùng Cửu
4.1. Leo núi, ngắm cảnh (Đăng cao)
Đây là phong tục đặc trưng và phổ biến nhất trong ngày Trùng Cửu, bắt nguồn từ truyền thuyết Hoàn Cảnh lánh nạn. Người dân thường tổ chức các chuyến leo núi, dã ngoại lên những nơi cao để ngắm cảnh, hít thở không khí trong lành, đồng thời cầu mong sức khỏe, may mắn cho bản thân và gia đình.
4.2. Uống rượu hoa cúc, ăn bánh cúc hoa
Hoa cúc nở rộ vào mùa thu, đúng dịp Trùng Cửu, từ lâu đã được xem là loài hoa tượng trưng cho sự trường thọ, thanh cao trong văn hóa phương Đông. Người dân thường có tục uống rượu ngâm hoa cúc hoặc thưởng thức các món bánh, trà làm từ hoa cúc vào dịp này với mong muốn cầu chúc sức khỏe, tuổi thọ.
4.3. Đeo túi lá thù du (Thù Du Nang)
Theo truyền thuyết, lá thù du có mùi hương đặc trưng được tin là có khả năng xua đuổi tà khí, dịch bệnh. Vào ngày Trùng Cửu, người xưa thường có tục đeo túi nhỏ chứa lá thù du bên người, đặc biệt khi tham gia các hoạt động leo núi, dã ngoại.
4.4. Thăm hỏi, chúc thọ người cao tuổi
Ở những nơi coi trọng ngày Trùng Cửu như một dịp tôn vinh người cao tuổi, con cháu thường tổ chức các hoạt động thăm hỏi, tặng quà, tổ chức tiệc mừng thọ cho ông bà, cha mẹ lớn tuổi trong gia đình vào dịp này.
5. Tết Trùng Cửu Trong Thơ Ca Và Văn Học
Tết Trùng Cửu là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm thơ ca cổ điển của cả Trung Quốc lẫn Việt Nam, thường gắn liền với hình ảnh hoa cúc, rượu, và nỗi niềm hoài cảm của con người trước sự trôi chảy của thời gian, mùa thu. Trong văn học cổ Việt Nam, hình ảnh ngày Trùng Cửu cũng từng xuất hiện trong một số tác phẩm của các nhà thơ, nhà nho xưa như một biểu tượng của sự thanh cao, tao nhã, gắn liền với thú vui ngắm hoa cúc, uống rượu thưởng nguyệt của tầng lớp trí thức thời phong kiến.
6. Tết Trùng Cửu Có Còn Phổ Biến Tại Việt Nam Hiện Nay Không?
So với các ngày lễ âm lịch khác như Tết Nguyên Đán, Tết Trung Thu, hay Rằm tháng Bảy, Tết Trùng Cửu hiện nay không còn được tổ chức rộng rãi trong đời sống thường nhật của đa số người Việt. Ngày lễ này chủ yếu được biết đến trong cộng đồng người Hoa sinh sống tại Việt Nam, hoặc được nhắc đến trong các nghiên cứu văn hóa, lịch sử, văn học cổ điển. Tuy nhiên, ý nghĩa nhân văn về việc tôn vinh người cao tuổi, cầu mong sức khỏe, trường thọ của ngày Trùng Cửu vẫn là một giá trị văn hóa đáng được biết đến và trân trọng.
7. Câu Hỏi Thường Gặp Về Tết Trùng Cửu
Vì sao gọi là Tết "Trùng Cửu" mà không phải tên gọi khác? Tên gọi "Trùng Cửu" xuất phát từ việc cả ngày và tháng âm lịch của dịp lễ này đều là số 9, tạo nên sự trùng lặp đặc biệt, được xem là biểu tượng của nguồn năng lượng Dương khí mạnh mẽ theo thuyết Âm Dương.
Tết Trùng Cửu có phải là ngày lễ chính thức tại Việt Nam không? Không. Đây không phải là ngày lễ, tết chính thức hay phổ biến rộng rãi trong lịch nghỉ lễ tại Việt Nam, mà chủ yếu được biết đến như một nét văn hóa gắn liền với triết lý Âm Dương, Kinh Dịch và cộng đồng người Hoa.
Vì sao Tết Trùng Cửu lại gắn liền với hoa cúc? Hoa cúc nở đúng vào mùa thu - thời điểm diễn ra Tết Trùng Cửu, đồng thời loài hoa này còn được xem là biểu tượng của sự thanh cao, trường thọ trong văn hóa phương Đông, nên đã trở thành hình ảnh gắn liền mật thiết với ngày lễ này qua các phong tục uống rượu hoa cúc, thưởng hoa.
Người Việt có cần tổ chức lễ cúng đặc biệt vào ngày Trùng Cửu không? Không có quy định hay phong tục cúng lễ bắt buộc, cầu kỳ vào ngày này tại Việt Nam. Nếu muốn, các gia đình có thể tổ chức những hoạt động ý nghĩa như thăm hỏi, chúc sức khỏe ông bà, cha mẹ lớn tuổi để phù hợp với tinh thần nhân văn của ngày lễ.
Tết Trùng Cửu, dù không phải là ngày lễ phổ biến rộng rãi trong đời sống hiện đại tại Việt Nam, vẫn là một nét văn hóa độc đáo, phản ánh triết lý Âm Dương sâu sắc của phương Đông cùng những giá trị nhân văn tốt đẹp về sức khỏe, trường thọ và lòng hiếu kính đối với người cao tuổi. Việc tìm hiểu về nguồn gốc, ý nghĩa của ngày Trùng Cửu không chỉ giúp chúng ta hiểu thêm về một mảnh ghép văn hóa truyền thống, mà còn là dịp để mỗi người suy ngẫm về giá trị của sức khỏe, sự trường tồn và tình cảm gia đình trong cuộc sống hiện đại.